уйғур грамматикиси қолланмиси

академийәлик мәнбәләрдин елинған һәқиқий мисаллар билән уйғур грамматикисиниң һәр тәрәплимә қолланмиси

уйғур грамматикисиға кириш

торда бу толуқ уйғурчә грамматика қолланмаси арқилиқ уйғур тилини өгинуң. һазирқи заман уйғур тили җәнуб-шәрқий түркий тил болуп، шәрқий түркистан، оттура асия вә дуня бойичә диаспора җәмийәтлиридә сөзлиниду. бу тил чағатай әдәби мйрисиға тайинип، шәрқий түркистанда әрәб йезиқи، башқа җайларда латин вә сирил йезиқ шәклидә ишлитилиду. заманиви материял вә тилшунаслиқ тәтқиқатлиридин талланған қәдәм-бә-қәдәм дәрслик، һәқиқий мисал вә оқуш әскәритишлирини бир тупламға топлидуқ.

сөз тәртипи (SOV)

уйғур тили SOV (субйект-обйект-пеил) сөз тәртипини излайду، бу түрк тиллириниң характерлик хаслиқидур. инглиз тилиниң SVO тәртипидин пәрқлиқ һалда، пеил һәмишә җүмлиниң ахирида келиду، өзгәрткүчләр өзгәртидиған сөзниң алдида туриду.

асасий мисаллар:
- мән китаб оқуймән
- бала алма йәйду
- биз мәктәпкә бардуқ

мурәккәп җүмлиләрдә، қошумчә җүмлиләр асасий җүмлиләрниң алдида، бағлама җүмлиләр сөзниң алдида келиду:
- [мән көргән] китаб қизиқ иди
- [ямғур яғқанда] биз өйдә қалдуқ

алди қошумчиси әмәс، кәйни қошумчиси ишлитилиду:
- өйниң ичидә
- мениң үчүн

соал сөзлири адәттә пеилниң алдида келиду:
- сән немә оқудиң؟
- у қачан кәлди؟

уйғурчә келишләрниң омумий көрүнүши

уйғур тилида алтә грамматикилиқ келиш болуп، булар исимләрниң җүмлидики башқа елементлар билән мунасивитини көрситиду. йәккиләштүрүлгән тил сүпитидә، келиш қошумчилири исимниң ахириға қошулиду. келиш қошумчилири созуқ тавуш маслишиш қаидисигә риайә қилиду.

пеил омуми чүшәнчиси

уйғурчә пеиллар заман، җәмийәт вә сан бойичә өзгириду. улар қошулма қаидисигә әгишип، пеил ғолиға қошумчә қошиду. пеил адәттә җүмлиниң ахирида келиду. пеил чүшәндүрүшни чүшиниш уйғур грамматикисини өгиништә интайин муһим.

һазирқи заман (мисал: 'йезиш' - язмақ)

уйғурчида һазирқи заман пеил ғолиға шәхс қошумчиси қошуш арқилиқ ясилиду. қошумчилар үн маслишишиға асасән охшимайду.

өткән заман (мисал: 'йезиш' - язмақ)

өткән заман пеил ғолиға -ди/-ти/-ду/-ту қошуп، андин шәхс қошумчиси қошуш арқилиқ ясилиду.

келәчәк заман (мисал: 'йезиш' - язмақ)

келәчәк заман пеил ғоли вә шәхскә қарап -иду/-иду яки -имиз/-имиз қатарлиқ һәр хил қошумчиларни ишлитиш арқилиқ ясилиду.

уйғурчида көплүк һасиллаш

уйғур тилида көплүк исимларға -лар яки -ләр қошумчисини қошуш арқилиқ һасил болиду. -лар яки -ләр ни таллаш созуқ тавуш маслишиш қаидисигә әгишиду.

созуқ тавуш маслишиш

уйғур тили созуқ тавуш маслишиш қаидисигә әгишиду: қошумчиларниң созуқ тавушлири сөз түпиниң ахирқи созуқ тавушиға маслишиду.

баш келиш

баш келиш исимниң асасий шәкли болуп، һечқандақ қошумчиси юқ. у җүмлидики әмәлдарни көрситиду.

китаб чирайлиқ

чүшүм келиши

чүшүм келиши пеилниң биваситә обйектини бәлгиләйду. қошумчиси -ни.

мән китабни оқудум

чиқиш келиши

чиқиш келиши йөнилиш، қобул қилғучи яки мәқсәтни көрситиду. қошумчилири: -ға/-гә/-қа/-кә.

мән мәктәпкә бардим

орун келиши

орун келиши орун яки орунни көрситиду. қошумчилири: -да/-дә/-та/-тә.

китаб үстәлдә

чиқиш келиши

чиқиш келиши мәнбә، келип чиқиш яки айрилишни көрситиду. қошумчилири: -дин/-тин.

у мәктәптин кәлди

тәвәлик келиши

тәвәлик келиши игидарлиқ яки мунасивәтни көрситиду. қошумчилири: -ниң (үндәштин кейин)، -ң (созуқтин кейин).

балиниң китаби