ئۇيغۇر گرامماتىكىسى قوللانمىسى

ئۇيغۇر گرامماتىكىسىغا كىرىش

توردا بۇ تولۇق ئۇيغۇرچە گرامماتىكا قوللانماسى ئارقىلىق ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگىنۇڭ. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى جەنۇب-شەرقىي تۈركىي تىل بولۇپ، شەرقىي تۈركىستان، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە دۇنيا بويىچە دىئاسپورا جەمئىيەتلىرىدە سۆزلىنىدۇ. بۇ تىل چاغاتاي ئەدەبى ميرىسىغا تايىنىپ، شەرقىي تۈركىستاندا ئەرەب يېزىقى، باشقا جايلاردا لاتىن ۋە سىرىل يېزىق شەكلىدە ئىشلىتىلىدۇ. زامانىۋى ماتېرىيال ۋە تىلشۇناسلىق تەتقىقاتلىرىدىن تاللانغان قەدەم-بە-قەدەم دەرسلىك، ھەقىقىي مىسال ۋە ئوقۇش ئەسكەرىتىشلىرىنى بىر تۇپلامغا توپلىدۇق.

سۆز تەرتىپى (SOV)

ئۇيغۇر تىلى SOV (سۇبيېكت-ئوبيېكت-پېئىل) سۆز تەرتىپىنى ئىزلايدۇ، بۇ تۈرك تىللىرىنىڭ خاراكتېرلىك خاسلىقىدۇر. ئىنگلىز تىلىنىڭ SVO تەرتىپىدىن پەرقلىق ھالدا، پېئىل ھەمىشە جۈملىنىڭ ئاخىرىدا كېلىدۇ، ئۆزگەرتكۈچلەر ئۆزگەرتىدىغان سۆزنىڭ ئالدىدا تۇرىدۇ.

ئاساسىي مىساللار:
- مەن كىتاب ئوقۇيمەن
- بالا ئالما يەيدۇ
- بىز مەكتەپكە باردۇق

مۇرەككەپ جۈملىلەردە، قوشۇمچە جۈملىلەر ئاساسىي جۈملىلەرنىڭ ئالدىدا، باغلاما جۈملىلەر سۆزنىڭ ئالدىدا كېلىدۇ:
- [مەن كۆرگەن] كىتاب قىزىق ئىدى
- [يامغۇر ياغقاندا] بىز ئۆيدە قالدۇق

ئالدى قوشۇمچىسى ئەمەس، كەينى قوشۇمچىسى ئىشلىتىلىدۇ:
- ئۆينىڭ ئىچىدە
- مېنىڭ ئۈچۈن

سوئال سۆزلىرى ئادەتتە پېئىلنىڭ ئالدىدا كېلىدۇ:
- سەن نېمە ئوقۇدىڭ؟
- ئۇ قاچان كەلدى؟

ئۇيغۇرچە كېلىشلەرنىڭ ئومۇمىي كۆرۈنۈشى

ئۇيغۇر تىلىدا ئالتە گرامماتىكىلىق كېلىش بولۇپ، بۇلار ئىسىملەرنىڭ جۈملىدىكى باشقا ئېلېمېنتلار بىلەن مۇناسىۋىتىنى كۆرسىتىدۇ. يەككىلەشتۈرۈلگەن تىل سۈپىتىدە، كېلىش قوشۇمچىلىرى ئىسىمنىڭ ئاخىرىغا قوشۇلىدۇ. كېلىش قوشۇمچىلىرى سوزۇق تاۋۇش ماسلىشىش قائىدىسىگە رىئايە قىلىدۇ.

پېئىل ئومۇمى چۈشەنچىسى

ئۇيغۇرچە پېئىللار زامان، جەمئىيەت ۋە سان بويىچە ئۆزگىرىدۇ. ئۇلار قوشۇلما قائىدىسىگە ئەگىشىپ، پېئىل غولىغا قوشۇمچە قوشىدۇ. پېئىل ئادەتتە جۈملىنىڭ ئاخىرىدا كېلىدۇ. پېئىل چۈشەندۈرۈشنى چۈشىنىش ئۇيغۇر گرامماتىكىسىنى ئۆگىنىشتە ئىنتايىن مۇھىم.

ھازىرقى زامان (مىسال: 'يېزىش' - يازماق)

ئۇيغۇرچىدا ھازىرقى زامان پېئىل غولىغا شەخس قوشۇمچىسى قوشۇش ئارقىلىق ياسىلىدۇ. قوشۇمچىلار ئۈن ماسلىشىشىغا ئاساسەن ئوخشىمايدۇ.

ئۆتكەن زامان (مىسال: 'يېزىش' - يازماق)

ئۆتكەن زامان پېئىل غولىغا -دى/-تى/-دۇ/-تۇ قوشۇپ، ئاندىن شەخس قوشۇمچىسى قوشۇش ئارقىلىق ياسىلىدۇ.

كېلەچەك زامان (مىسال: 'يېزىش' - يازماق)

كېلەچەك زامان پېئىل غولى ۋە شەخسكە قاراپ -ىدۇ/-ىدۇ ياكى -ىمىز/-ىمىز قاتارلىق ھەر خىل قوشۇمچىلارنى ئىشلىتىش ئارقىلىق ياسىلىدۇ.

ئۇيغۇرچىدا كۆپلۈك ھاسىللاش

ئۇيغۇر تىلىدا كۆپلۈك ئىسىملارغا -لار ياكى -لەر قوشۇمچىسىنى قوشۇش ئارقىلىق ھاسىل بولىدۇ. -لار ياكى -لەر نى تاللاش سوزۇق تاۋۇش ماسلىشىش قائىدىسىگە ئەگىشىدۇ.

سوزۇق تاۋۇش ماسلىشىش

ئۇيغۇر تىلى سوزۇق تاۋۇش ماسلىشىش قائىدىسىگە ئەگىشىدۇ: قوشۇمچىلارنىڭ سوزۇق تاۋۇشلىرى سۆز تۈپىنىڭ ئاخىرقى سوزۇق تاۋۇشىغا ماسلىشىدۇ.

باش كېلىش

باش كېلىش ئىسىمنىڭ ئاساسىي شەكلى بولۇپ، ھېچقانداق قوشۇمچىسى يوق. ئۇ جۈملىدىكى ئەمەلدارنى كۆرسىتىدۇ.

كىتاب چىرايلىق

كىتاب چىرايلىق

چۈشۈم كېلىشى

چۈشۈم كېلىشى پېئىلنىڭ بىۋاسىتە ئوبيېكتىنى بەلگىلەيدۇ. قوشۇمچىسى -نى.

مەن كىتابنى ئوقۇدۇم

مەن كىتابنى ئوقۇدۇم

چىقىش كېلىشى

چىقىش كېلىشى يۆنىلىش، قوبۇل قىلغۇچى ياكى مەقسەتنى كۆرسىتىدۇ. قوشۇمچىلىرى: -غا/-گە/-قا/-كە.

مەن مەكتەپكە باردىم

مەن مەكتەپكە باردىم

ئورۇن كېلىشى

ئورۇن كېلىشى ئورۇن ياكى ئورۇننى كۆرسىتىدۇ. قوشۇمچىلىرى: -دا/-دە/-تا/-تە.

كىتاب ئۈستەلدە

كىتاب ئۈستەلدە

چىقىش كېلىشى

چىقىش كېلىشى مەنبە، كېلىپ چىقىش ياكى ئايرىلىشنى كۆرسىتىدۇ. قوشۇمچىلىرى: -دىن/-تىن.

ئۇ مەكتەپتىن كەلدى

ئۇ مەكتەپتىن كەلدى

تەۋەلىك كېلىشى

تەۋەلىك كېلىشى ئىگىدارلىق ياكى مۇناسىۋەتنى كۆرسىتىدۇ. قوشۇمچىلىرى: -نىڭ (ئۈندەشتىن كېيىن)، -ڭ (سوزۇقتىن كېيىن).

بالىنىڭ كىتابى

بالىنىڭ كىتابى